संतोष पाटील,कोल्हापूर
राज्य शासनाने 29 सप्टेंबर 2016 ला केलेल्या ड नियमावलीनुसार 500 चौरस मीटरवरील बांधकामांसाठी रेनवॉटर हार्वेस्टिंग सक्तीचे केले आहे. नवीन बांधकाम नियमावलीतही पावसाळी पाणी नियोजनाला महत्व दिले आहे. रेनवॉटर हार्वेस्टिंगच्या नियमांतील तरतुदीनुसार पावसाळी पाण्यावर बोअर रिचार्ज केले जातात; मात्र जमिनीखाली खास टाक्या बांधून, रेन वॉटर हार्वेस्टिंगचा प्रकार फक्त दोन टक्क्यांपेक्षा कमी आहे. रेनवॉटर हार्वेस्टिंगच्या इमारतींना महापालिकेने घरफाळ्यात सुट दिली असली तरी असा फक्त एकच प्रस्ताव आला आहे.
व्यावसायिक तसेच मोठे गृह प्रकल्प वगळता महापालिकेकडून पूर्णत्वाचा दाखला घेण्याचे प्रमाण शहरात खूपच कमी आहे. शहरात गतवर्षी सुमारे दोन हजार नवीन बांधकामांनी मंजुरी मागितली. त्यातील 1700 हून अधिक प्रस्ताव मंजूर झाले, तर पूर्णत्वाच्या दाखल्यासाठी यातील सहाशेपेक्षा कमी प्रस्ताव आले. बांधकाम परवानगी तसेच पुर्णत्वाच्या दाखल्यादरम्यान सोलर एनर्जी, रेन वॉटर हार्वेस्टिंग आदी नैसर्गिक साधनसामग्रीचा दैनंदिन जीवनात वापर वाढवणाऱ्या घटकांबाबत अधिक कडक नियमावलीची गरज आहे.
राज्य सरकारने यापूर्वी 6 जून 2007 मध्ये रेन वॉटर हार्वेस्टिंगसंदर्भात सर्वात प्रथम अध्यादेश काढला. याबाबतचा नियम आणखी कडक करत 2016 मध्ये ड वर्ग नियमावलीत (नियम क्र. 34 नुसार) 500 चौरस मीटरपेक्षा मोठ्या इमारतींना रेन वॉटर हार्वेस्टिंग बंधनकारक केले. नव्या इमारतींना रेन वॉटर हार्वेस्टिंगच्या अटीवर बांधकाम परवानगी दिली जाते. जमिनीखाली पाण्याची टाकी बांधणे, विहीर किंवा बोअरमध्ये इमारतीतील पावसाचे पाणी सोडणे, इमारतीभोवती सात मीटर खोल खड्डा काढून त्यावर दगड, विटा, वाळू आदी थर रचून पाणी जमिनीत मुरवणे आदी प्रकाराने पावसाळी पाण्याचा वापराचे नियम सांगितले आहेत. रेनवॉटर हार्वेस्टिंग नियमितपणे सुरू न ठेवल्यास महापालिका 1 हजार चौरस फुटाला 1 हजार रुपयांपर्यंत दंड लावू शकते.
नियमात नमूद केल्याप्रमाणे बोअरवेलमध्ये पावसाळी पाणी सोडले जाते. विशिष्ट प्रकारच्या पाण्याच्या टाकी बांधून रेन वॉटर हार्वेस्टिंग ठरवून करण्याचे प्रमाण दोन टक्के असल्याचे सुत्रांनी सांगितले. जुन्या इमारतींमध्ये जाणीवपूर्वक रेन वॉटर हार्वेस्टिंगचे प्रमाण अत्यल्प आहे. जलसमृध्द कोल्हापुरात सरासरी वर्षाला 1800 मिलिमीटर पावसाची नोंद होते. जगात सर्वात जास्त पाऊस चेरापुंजीला (वार्षिक 11 हजार मिलिमीटरपेक्षा जास्त) पडतो. इतका प्रचंड पाऊस पडूनही चेरापुंजीला पावसाळी पाणी संधारणाची, नियोजनाची प्रभावी योजना नसल्याने तिथेही अनेकवेळा पाणीटंचाई होते. अशीच परिस्थिती आज निसर्गाचा वरदहस्त असलेल्या राज्यातील अनेक जिह्यात आहे. ती कोल्हापूरवर आता येऊ लागली आहे गेल्या पंधरा दिवसांपर्यंत पावसाची चातकाप्रमाणे वाट पाहण्याची वेळ यंत्रणेवर आली. धरण साठ्यातील पाणी पातळी खालावल्याने शेतीसह पिण्याच्या पाण्याचे दुर्भिक्ष्य झाले होते. त्यामुळे उपलब्ध पावसाच्या पाण्याचे नियोजन आणि संधारण हा पाणी टंचाईच्या समस्याचक्रातील कळीचा मुद्दा आहे. पावसाचे पाणी जमिनीत मुरवून भूजल पातळीसह जिह्याची पाणीभरण क्षमता वाढवण्यासाठी प्रयत्नांची गरज आहे.
रेन वॉटर हार्वेस्टिंगचे फायदे
पाणीपुरवठ्यासाठी बाहेरील स्रोतांवर अवलंबित्व कमी होते. पाणीपुरवठ्याला स्वयंपूर्णता प्रदान करते. भूजल उपसण्यासाठी लागणारा खर्च कमी होतो. उच्च दर्जाचे, सौम्य आणि कमी खनिजे असलेले पाणी मिळते. शहरी भागात मातीची धूप कमी होते. जमिनीखालील पाण्याची पातळी वाढते, त्यामुळे पाणी वर खेचण्यासाठी विजेची बचत होते, पाण्याचा दर्जा सुधारतो, जमिनीची धूप रोखण्यास मदत, सोपी पद्धतीमुळे इतर वापरासाठी पाण्याचा वापर, बोअर विहिरींचे पुनर्भरण करण्यास मदत, त्यायोगे जमिनीखालील खाऱ्या व क्षारयुक्त पाण्याची तीव्रता कमी होते. शास्त्राrय पद्धतीने साठवणूक केल्यास वर्षभर पिण्यासाठी पुरेल इतका पाणीसाठा करणे सहज होते.
पाणी साठवणुकीची प्राचीन पध्दती
छत, उद्याने, महामार्ग, मोकळ्या जागा आदींमधून वाहून जाणारे पावसाचे पाणी गोळा करून साठवले जाते. या पावसाच्या पाण्याच्या प्रवाहाने भूजल साठवणे किंवा पुनर्भरण करणे यालाच रेन वॉटर किंवा रेनफॉल वॉटर हार्वेस्टिंग म्हणतात. चीनमध्ये पावसाचे पाणी 6 हजार वर्षांपूर्वी अस्तित्वात असावे. किमान 4 हजार वर्षांपूर्वीचे पावसाचे पाणी साठल्याचे पुरावे उपलब्ध आहेत. पृष्ठभागावरील पाणी संकलन प्रणाली, छप्पर प्रणाली, जमिनीतील टाक्या, धरण, पाणी साठवण जलाशय आदी प्रकारे रेन वॉटर हार्वेस्टिंगद्वारे पाणी साठवणूक केली जाते. घरगुती, शेती आणि भूजल पुर्नभरणासाठी रेन वॉटर हार्वेस्टिंगचा उपयोग होतो.
