कळंबा / सागर पाटील :
कळंबा गावासह आसपासच्या ग्रामीण भागातील शेतकऱ्यांच्या शेतीच्या पद्धतीत अभूतपूर्व बदल घडले आहेत. पूर्वी जे बैल शेतकऱ्यांसाठी गर्वाचे आणि आत्मसमान असायचे ते आज हळूहळू विस्मरणात जात आहेत. शेतकऱ्यांमध्ये वाढत्या यांत्रिकीकरणामुळे बैलजोडींचे महत्त्व कमी होत चालले आहे. ट्रॅक्टर, पॉवर टिल्लर आणि विविध कृषी यंत्रांचा वापर वाढल्यामुळे पारंपरिक बैलजोड्यांची गरज आता शेतकऱ्यांना भासत नाही.
- पूर्वीची स्थिती आणि आजची स्थिती
गावात पूर्वी बैलजोडीच्या विक्रीसाठी विशेष बाजार भरायचे, जिथे शेतकरी एकमेकांशी बैलांच्या प्रकारांवर चर्चा करीत होते. जाड शरीर असलेले, ताकदवान बैल, त्यांची सोंगटी आणि शिस्तीची काळजी घेणारे शेतकरी यामध्ये गर्व मानत होते. शेतकऱ्यांच्या आयुष्यात बैल हे शेतमालकीच्या आणि कामाचे एक महत्त्वाचे प्रतीक होते. मात्र, यंत्रशक्तीच्या वाढत्या वापरामुळे आणि शेतकऱ्यांच्या जीवनशैलीत बदलांमुळे बैलजोडींचे महत्त्व कमी झाले आहे.
- यांत्रिकीकरणाचा प्रभाव
आजच्या काळात, शेतकऱ्यांना ट्रॅक्टर आणि पॉवर टिलरच्या वापरामुळे शेती करणे खूप सोपे आणि जलद झाले आहे. यंत्रांच्या सहाय्याने नांगरणी, पेरणी, फवारणी, पाणी पंपिंग आणि इतर शेतीच्या कामांना वेग मिळाला आहे. यामुळे बैलांना देखरेख करण्याचा खर्च, त्यांचा लहान–लहान उपचार आणि होणारा वेळ शेतकऱ्यांसाठी अडचणीची बनली आहे. शेतकऱ्यांना ट्रॅक्टर भाड्याने घेणं किंवा स्वत:चे यंत्र घेणे हे आर्थिकदृष्ट्या परवडतं आहे.
- सांस्कृतिक आणि सामाजिक बदल
बैलजोडींच्या कमी होणाऱ्या महत्त्वामुळे गावातील पारंपरिक सण, उत्सव, आणि मिरवणुका देखील कमी होत आहेत. पोळा, हरितालिका आणि बैलशर्यतीसारख्या सणांमध्ये पूर्वी गावभर उत्साह असायचा. बैल सजवून, त्यांना घेऊन मिरवणुका काढल्या जात होत्या. आता, ह्या परंपरेची आठवण वाचली जात आहे. एकीकडे यांत्रिकीकरणामुळे कार्यक्षमतेत वाढ झाली असली तरी, दुसरीकडे सांस्कृतिक आणि सामाजिक एकजुटीचा घटक कमी झाला आहे.
बैलजोडी एक काळजी घेणारी, सोबती असलेली जीवनसाथी होती. त्यांच्या देखरेखीमध्ये जितके कष्ट होते, तितकेच ते त्यांच्याशी असलेल्या भावनिक नात्याच्या किमतीसारखे होते. आज यंत्रशक्तीच्या किमतीत शेती करणे सोपे झाले असले तरी, त्याच्यात मानवी भावना आणि पारंपरिक सौंदर्य नाही.
– नारायण निकम, कळंबा
जरी ट्रॅक्टर आणि यंत्रे शेतीचे कार्य सोपे करत असली तरी, बैलशर्यतीसारखे उत्सव आणि मिरवणुका त्यात हरवल्या आहेत. आता हे सर्व केवळ आठवणीतून उरले आहे. आता शेतकरी आणि बैल यांच्यातील तो सजीव संबंध कमी झाला आहे.
– शिवाजी टोपकर–पाटील, कळंबा
- बैलांकडून शेती म्हणजे इतिहासातील उरली आठवण
शेतीत यांत्रिकीकरण, वाणपद्धतीतील बदल आणि नवीन तंत्रज्ञानामुळे शेतकऱ्यांचे जीवन अधिक सोयीस्कर झाले आहे, पण एक गोष्ट खरी आहे, पारंपरिक बैलजोडींच्या साथीनं शेतकऱ्यांना जरी खूप वेळा महत्त्व मिळवले असले तरी, आज ती परंपरा गमावली जात आहे. तशाचप्रकारे बैलांच्या संस्कारातून शेतीची शान आणि एका काळाच्या इतिहासाची आठवण उरली आहे.
