चांद्रयान 3 मोहिमेचे यश, नीरज चोप्राने जिंकलेले सुवर्णपदक आणि यासारख्या अनेक कामगिऱ्या भारत खरोखर प्रगती करत असल्याचा पुरावा आहे. जगातील सर्वात मोठी लोकशाही म्हणून ओळखला जाणारा भारत हा अफाट विविधता, संस्कृती आणि क्षमता असलेला देश आहे. गेल्या काही दशकांमध्ये, आपण विविध क्षेत्रांमध्ये लक्षणीय प्रगती केली आहे, स्वत:ला एक शक्तिशाली राष्ट्र म्हणून सिद्ध केले आहे. आज जगभरात विविध क्षेत्रात भारतीयांनी आपली छाप सोडलेली पाहिल्यानंतर आपली छाती नक्कीच अभिमानाने भरून येते आहे. भारताला पुन्हा महान बनवण्यासाठी सरकार आणि सर्व महत्त्वाच्या व्यक्ती अथक परिश्र्रम करत आहेतच. पण, विकास आणि वाढीच्या मार्गावर चालू ठेवण्यासाठी, भारत केवळ आपल्या धोरणकर्ते आणि नेत्यांवर अवलंबून नाही तर नागरिकांच्या सामूहिक प्रयत्नांवरदेखील अवलंबून आहे. या लेखात, आपण देशाच्या आणखी प्रगतीसाठी नागरिकांनी बजावलेल्या महत्त्वपूर्ण भूमिकेची जाणीव करून घेऊया.
- सर्वांसाठी शिक्षण-
भारतीय समाजाचा सर्वात मोठा सकारात्मक मुद्दा म्हणजे आपण शिक्षणाला खूप महत्त्व देतो. पाश्चिमात्य परंपरेनुसार, मुले लहान वयातच त्यांच्या पालकांचे घर सोडतात आणि नवीन जीवन सुरू करण्याचा प्रयत्न करतात. भारतीय पालक त्यांच्या मुलांच्या शिक्षणासाठी खूप गुंतवणूक करतात. म्हणूनच, आज एक समुदाय म्हणून आपण खूप हुशार, बहु-प्रतिभावान आणि चांगले शिकलेले आहोत. प्रत्येकाने एक भारतीय नागरिक म्हणून स्थानिक शाळांना पाठिंबा देणे, शिक्षकांनी स्वयंसेवा करणे आणि शिक्षणापासून वंचित मुलांना शाळेत येण्यासाठी प्रोत्साहित करणे ही चांगल्या भविष्यासाठी प्रभावी पावले आहेत. शिवाय, झपाट्याने विकसित होणाऱ्या नोकरीच्या बाजारपेठेत आजीवन शिक्षण आणि कौशल्य विकास स्वीकारणे आवश्यक आहे.
- महिला सक्षमीकरण-
महिलांचे सक्षमीकरण करणे म्हणजे राष्ट्राचे सक्षमीकरण करणे. महिलांच्या हक्कांच्या बाबतीत भारतीय समाजाने खूप पुढे मजल मारली आहे, परंतु लैंगिक असमानता अजूनही आहे. नागरिकांनी स्त्री-पुरूष समानतेची जाणीव ठेवली पाहिजे, महिलांच्या शिक्षणाला आणि उद्योजकतेला पाठिंबा दिला पाहिजे आणि स्त्रियांच्या प्रगतीमध्ये अडथळा आणणाऱ्या रूढीवादी आणि पूर्वग्रहांना आव्हान दिले पाहिजे. आपण अशा देशात राहतो जिथे वेगवेगळ्या रूपात येणाऱ्या देवींची पूजा केली जाते. आपल्या संस्कृतीतील देवी इतर कोणत्याही देवाइतक्मयाच बलवान आहेत. जिकडे देवदेखील स्त्री पुरूष यामध्ये फरक करत नाहीत, तिथे आपल्याला फरक करण्याचा काय अधिकार आहे?
- पर्यावरणाविषयी जागरूकता-
जागतिकीकरणामुळे भारतासमोर वायू आणि जल प्रदूषण, जंगलतोड आणि हवामान बदल यासह महत्त्वपूर्ण पर्यावरणीय आव्हाने आहेत. आपण भारतीय नागरिक आपल्या दैनंदिन जीवनात शाश्वत पद्धतींचा अवलंब करून, पाणी आणि ऊर्जा वाचवून, कचरा कमी करून आणि नैसर्गिक संसाधनांचे संरक्षण करण्यासाठी पुढाकार घेऊन बदल घडवू शकतो. स्वच्छ, हरित भारत हा अधिक समृद्ध भारत आहे. सर्व समस्या सोडवण्यासाठी सरकारवर अवलंबून राहणे हा उपाय नाही. सरकारने त्यांचे सर्वोत्कृष्ट काम करण्यासाठी नागरिक म्हणून आपण आपला समाज आणि देश स्वच्छ ठेवणे प्रथम गरजेचे आहे.
- उद्योजकता आणि नवोपक्रम-
स्टार्टअप्सना आंतरराष्ट्रीय मान्यता मिळाल्याने भारताने अलीकडच्या काही वर्षांत उद्योजकीय गुंतवणुकीमध्ये वाढ केली आहे. नवनिर्मितीला प्रोत्साहन देणारे वातावरण तयार करून, स्थानिक व्यवसायांना पाठिंबा देऊन आणि उद्योजकता स्वीकारून नागरिक योगदान देऊ शकतात. नवोन्मेष हा आर्थिक वाढ आणि रोजगार निर्मितीचा प्रमुख चालक आहे. पाश्चात्य वस्तूंवर खर्च करण्याआधी भारतीय उद्योगांमध्ये आपले पैसे गुंतवून भारतामध्ये उद्योजकतेला अधिक प्रोत्साहन देणे गरजेचे आहे.
- आरोग्यसेवा आणि कल्याण-
मोठ्या शहरांमध्ये उत्तम आरोग्य सेवा असूनही, भारतातील लहान शहरे आणि गावांमध्ये आवश्यक वैद्यकीय सेवांचा अभाव आहे. निरोगी नागरिक हे उत्पादक नागरिक असतात. कुपोषण, अपुरी आरोग्यसेवा पायाभूत सुविधा आणि उच्च आजारांचा बोजा यासह भारताला विविध आरोग्यविषयक आव्हानांचा सामना करावा लागतो. मोठ्या शहरात राहण्याचे प्रत्येकाचे स्वप्न असते. त्यामुळे छोट्या शहरांच्या प्रगतीला मर्यादा येतात. अशा छोट्या शहरांच्या वाढीसाठी आपण थोडे-थोडे प्रयत्न केले आणि योगदान दिले तर त्यांनाही लवकरच उत्तम वैद्यकीय सुविधा आणि आरोग्य सेवा मिळतील.
- सहिष्णुता आणि एकता-
भारताची विविधता ही त्याची ताकद आणि आव्हान दोन्ही आहे. नागरिकांनी सहिष्णुता, आदर आणि एकता ही मूल्ये जपली पाहिजेत. एकसंध राष्ट्र म्हणून भारताच्या प्रगतीसाठी आंतरसांस्कृतिक आणि आंतरधर्मीय संवादाला चालना देणे आणि भेदभाव आणि जातीयवादाच्या विरोधात उभे राहणे आवश्यक आहे. सशक्त समाज सशक्त राष्ट्र निर्माण करण्यासाठी उपयुक्त ठरतो. स्थानिक पायाभूत सुविधांची देखभाल करणे, सामाजिक एकसंधता वाढवणे आणि सर्व समुदाय सदस्यांमध्ये आपुलकीची भावना वाढवणे यासह समुदाय उभारणीच्या प्रयत्नांमध्ये नागरिकांनी सक्रिय सहभाग घेतला पाहिजे.
भारताची प्रगती हा एक सामूहिक प्रयत्न आहे आणि त्यात प्रत्येक नागरिकाची महत्त्वपूर्ण भूमिका आहे. सरकार आणि धोरणकर्ते दिशा ठरवत असताना, नागरिकच त्यांच्या कृती आणि योगदानाने देशाला पुढे नेत असतात. शिक्षण, स्त्री-पुऊष समानता, जबाबदार नागरिकत्व, पर्यावरण जागरूकता, उद्योजकता आणि सामाजिक जबाबदारी यावर लक्ष केंद्रित करून, भारतीय नागरिक देशाला त्याची पूर्ण क्षमता साध्य करण्यास आणि समृद्ध आणि विकसित राष्ट्र बनण्याच्या दिशेने प्रवास सुरू ठेवण्यास मदत करू शकतात. एकता आणि उद्देशाने, भारताचे नागरिक हे सुनिश्चित करू शकतात की देशाचे भविष्य त्याच्या भूतकाळापेक्षा उज्ज्वल आहे.
जसे ते म्हणतात की रोम शहर एका दिवसात बांधले गेले नाही. स्वातंत्र्यापूर्वी भारताने अनेक संकटांचा आणि कठीण प्रसंगांचा सामना केला आहे. यामुळे आपली वाढ पाश्चात्य देशांच्या तुलनेत कमी गतीने झाली आहे पण त्यामुळे निश्चयाला तडा जाऊ नये. हळूहळू पण निश्चितपणे, भारत पुढील महासत्ता राष्ट्र म्हणून उदयास येत आहे. एक जागरूक नागरिक म्हणून भारतावरचे प्रेम आपण आपल्या कृतीतून आणि कामगिरीतून सिद्ध केले पाहिजे. कारण एकदा भारत देश महासत्ता म्हणून ओळखला जाऊ लागला, की जगातील सर्वश्रेष्ठ देशांपैकी एक देश होण्यापासून आपल्याला कोणीही थांबवू शकत नाही!
-श्राव्या माधव कुलकर्णी
