सध्याचे व्यवसाय विश्व पुरतेपणी संगणकीय म्हणजेच डिजिटल झाले आहे. माहिती म्हणजेच डेटा, कृत्रिम बुद्धिमत्ता म्हणजे आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स आणि संपर्क म्हणजे कनेक्टिव्हिटी या तीन मूलभूत घटकांवर आधारित ‘चॅट जीपीटी’ या नव्या क्रांतिकारी संवाद शैलीने उद्योग-व्यवसाय क्षेत्राला नवी दिशा देण्याचे महत्त्वपूर्ण काम केले आहे. माहिती तंत्रज्ञान क्षेत्रातील हे बदल व्यावसायिक क्षेत्रावर होणारे परिणाम या बाबी मुळातूनच तपासून पाहण्यासारख्या ठरल्या आहेत.
आता ही बाब तर सर्वमान्य ठरली आहे की सध्या व्यावसायिक संदर्भात यांत्रिणीकरण व कृत्रिम बुद्धिमत्ता या बाबी सगळ्यात वेगाने वाढणाऱ्या ठरल्या आहेत. विशेष सांगायचे म्हणजे कृत्रिम बुद्धिमत्ता, मशीन लर्निंग, बिग डेटा अॅनालिसिस, रोबोटिक या आणि यासारख्या घटकांमुळे या विषयांशी संबंधित माहिती तंत्रज्ञानावर आधारित प्रणाली आणि यंत्रणा अधिकाधिक स्वतंत्रपणे व प्रसंगी स्वायत्त स्वरूपात कार्य करू लागल्या आहेत.
व्यक्तीच्या व्यावसायिक गरजा व अपेक्षांनुरूप संवाद-संभाषणावर आधारित निर्णय घेऊ शकण्याची क्षमता असणाऱ्या ‘चॅट जीपीटी’सारखी पद्धती आता अधिकाधिक स्वयंभू बनू लागल्या आहेत. यामध्ये मुख्यत: मानवी संभाषणाचे अनुकरण करणारा चॅटबॉट हा संगणकामधील कृत्रिम बुद्धिमत्तेसंबंधीचा प्रोग्राम आहे.
याद्वारे वापरणाऱ्या वा संबंधित व्यक्तीच्या मानवी आवाजावरून वा लिखित स्वरूपातील मजकुरानुसार अथवा दोन्ही मार्गांनी दिलेल्या सूचनांनुसार अनुकरण केले जाते. हीच बाब चॅट जीपीटीची व्यावहारिक उपयुक्तता दर्शवणारी ठरली आहे.
तसे पाहता मूलभूत स्वरूपात या प्रगत प्रकाराची सुरुवात दशकापूर्वी कॉल सेंटरच्या माध्यमातून झाली. ही प्रथा व्यक्ती व व्यवसाय या उभयतांच्या चांगलीच अंगवळणी पडली व सध्याही प्रचलित आहेच. या व्यवसाय-संवाद पद्धतीचा दर्जा वाढवून त्याला आर्थिकदृष्ट्या प्रभावी व व्यावहारिक संदर्भात अधिक कार्यक्षम बनवण्याच्या उद्देशाने या व्यवसाय संवाद प्रक्रियेमध्ये तंत्रज्ञानाचा अधिकाधिक वापर करून कर्मचाऱ्यांचा सहभाग कमी करण्यावर विचार-संशोधन व कारवाई सुरू झाली व त्याचीच परिणती चॅटबॉट तंत्र जन्माला आले. यातूनच चॅट जीपीटीचा जन्म होऊन वापर सुरू झाला, हा इतिहास ताजाच आहे.
याचेच प्रगत स्वरूप म्हणून चॅटजीपीटीचा उल्लेख करावा लागेल. सांगायचे म्हणजे हे कृत्रिम बुद्धिमत्तेवर आधारित संभाषणात्मक स्वरूपात काम करण्याचे नवे साधन होय. या प्रक्रियेला मानवीय पद्धतीने व भाषा-संवादावर आधारित असे प्रतिसाद देण्यासाठी विशेष तंत्र-प्रशिक्षणासह तयार केले गेले आहे. त्यामुळे चॅट जीपीटीच्या संदर्भात व्यापक आशा निर्माण होणे स्वाभाविक आहे.
चॅटजीपीटीची पूर्वपीठीका सांगायची म्हणजे
चॅटजीपीटाचा प्रारंभ सॅम अल्टमन नावाच्या व्यक्तीने एलॉन मस्कसोबत 2015 मध्ये केला. या नव्या पद्धतीच्या सुरुवातीच्या केवळ पाच दिवसात त्याचा वापर सुमारे 10 लाखावर लोकांनी केला व अल्पावधीतील हा प्रतिसाद विक्रमी ठरला. त्यानंतरही ही संख्या दिवसागणिक वाढतच गेली, हे यासंदर्भात उल्लेखनीय आहे.
चॅटजीपीटी हे एक अद्ययावत सॉफ्टवेअर आहे. याचा पूर्ण अर्थ जनरेटिव्ह फ्रेनट्रेंड ट्रान्सफॉर्मर असा आहे. यालाच आधुनिक अशा एनएमएस म्हणजेच न्यूरल नेटवर्क बेस्ड मशीन लर्निंग मॉडेल असेही म्हटले जाते. उल्लेखनीय बाब म्हणजे हे नवे सॉफ्टवेअर टाईम सर्च देत नाही. या ठिकाणी प्रत्यक्ष वापरणाऱ्या प्रश्नकर्त्याने विचारलेल्या प्रश्नांचे तात्काळ आणि त्वरित उत्तर दिले जाते. ही संवाद प्रक्रिया सध्या तरी इंग्रजी भाषेतच उपलब्ध आहे. त्याचा उपयोग आंतरराष्ट्रीय स्तरावर उपलब्ध आहे.
वापरण्याच्या संदर्भात सांगायचे म्हणजे वापरकर्त्याने त्यांच्या गरजेनुसार लिहून कोणताही प्रश्न विचारण्यावर त्या प्रश्नाचे उत्तर आपल्याला चॅट जीपीटीद्वारा सविस्तरपणे दिले जाते. विशेष उल्लेखनीय बाब म्हणजे त्वरित, सत्याधारीत व विना जोखीम उत्तर देण्यासाठी चॅट जीपीटीला विशेष प्रशिक्षण दिले जाते. ही बाब विशेष वैशिष्ट्या ठरलेले आहे. चॅटजीपीटीला प्रश्नकर्त्यांच्या संबंधित प्रश्नावर केवळ प्रतिक्रिया व पर्याय न देता नेमके उत्तर देण्यात यावे या उद्देशाने प्रक्रियेच्या पहिल्या टप्प्यात विशेष भर देण्यात आला आहे. याशिवाय मानवीय शैलीसह संवाद साधण्यासाठी मोठ्या प्रमाणावर व विशाल स्वरुपातील माहिती शैलीच्या संदर्भात प्रशिक्षण दिले जात आहे.
या प्रक्रियेमध्ये मानवी संवादाशी संबंधित विशेष महत्त्वाच्या अशा साद-प्रतिसाद व मन-अभिप्राय इत्यादी पैलूंवर आधारित अभिप्रायांचा वापर करून चॅट जीपीटीला विशिष्ट व आवश्यक दिशा-निर्देशांचे पालन करून संवाद क्षमता व प्रभाव यामध्ये अधिक वाढ करण्यासाठी निष्णात बनवले जाते. त्यामुळे संभाषणात्मक संवाद साधण्याची व अगदी मानवीय संदर्भात हुबेहुब संवाद साधण्यासाठी त्याचा अधिकाधिक उपयोग व्हावा अशी अपेक्षा आहे.
संगणकीय संदर्भात मशीन लर्निंग व लार्ज लैंग्वेज मॉडेल या प्रगत तंत्रज्ञानाचा एकत्रित व संयुक्त स्वरूपात उपयोग केल्यामुळे चॅट जीपीटी प्रणालीमध्ये एखाद्या वाक्यामध्ये व पुढच्या वाक्यांमध्ये संभाव्य स्वरूपात कोणता शब्द संभाव्य स्वरूपात येऊ शकतो याचा अचूक अंदाज लावण्यासाठी संबंधित माहिती-डेटासह प्रशिक्षणाचा मुख्यता अंतर्भाव केला जातो. या वैशिष्ट्यामुळे चॅट जीपीटीद्वारा एखादा परिच्छेदच नव्हे तर प्रसंगी पानभर मजकूर अगदी सहजगत्या लिहिला जाऊ शकतो.
चॅट जीपीटी पद्धतीची विविध वैशिष्ट्यो लक्षात घेता त्याचा व्यावहारिक व व्यवसायाच्या दृष्टीने अधिकाधिक वापर व्हावा यासाठी काही प्रमुख संगणक सेवा कंपन्यांनी प्राधान्यक्रमाने पुढाकार घेतला आहे. त्या दृष्टीने या कंपन्यांनी आपल्या जुन्या व अनुभवी कर्मचाऱ्यांसाठी विशेष स्वरूपाचे तर कंपनीमध्ये नव्याने येणाऱ्या कर्मचाऱ्यांसाठी नव्या व मूलभूत स्वरूपाचे प्रशिक्षण देण्यास सुरुवात केली आहे. यासाठी धोरणात्मक स्वरूपात प्रयत्न करून नव्या-जुन्या सर्वच कर्मचाऱ्यांची संवादावर आधारित उत्पादकता वाढवण्याचा योजनापूर्वक प्रयत्न केला जात आहे.
यासंदर्भात उल्लेखनीय बाब सांगायची म्हणजे संगणक क्षेत्रातील अग्रणी असणाऱ्या टाटा कन्सल्टन्सी सर्व्हिसेस कंपनीने आपल्या कर्मचाऱ्यांसाठी असणाऱ्या प्रत्येक प्रशिक्षण सत्रामध्ये कृत्रिम बुद्धिमत्तेचा उपयोग करण्याचा धोरणात्मक निर्णय घेतला आहे. इन्फोसिसने चॅट जीपीटीला चालना देणाऱ्या ‘ओपन एआय’ या कृत्रिम बुद्धिमत्ता क्षेत्रातील तज्ञ कंपनीला सर्वांगीण सहकार्य देतानाच त्या बदल्यात कंपनी कर्मचाऱ्यांना प्रशिक्षित करण्याचा अभिनव उपक्रम सुरू केला आहे तर
अॅक्सेंच्युअर कंपनीनेसुद्धा कर्मचाऱ्यांसाठी
चॅटजीपीटी पद्धती-प्रयोग आणि उपयोग या विषयांवर आधारित प्रशिक्षण कर्मचाऱ्यांना देण्यासाठी व्यापक उपाययोजना केली आहे. याचेच अनुकरण अन्य कंपन्या आपापल्या व्यावसायिक गरजांनुरूप करीत आहेत.
असे होण्याचे कारण म्हणजे चॅट जीपीटी पद्धतीचा सर्वात मोठा फायदा म्हणजे माहिती तंत्रज्ञान व माहितीचा व्यावसायिक उपयोग करण्याच्या मालिकेत गुगल नंतरचे लाभ आता
चॅटजीपीटीमुळे नव्या, प्रगत, अद्ययावत व अविलंब स्वरूपात मिळणार आहेत. त्यामध्ये प्रामुख्याने होऊ घातलेला फायदा म्हणजे चॅट जीपीटीमुळे व त्याच्या माध्यमातून उपयोगकर्त्याला थेट प्रतिसादाद्वारे व इच्छित व अपेक्षित प्रतिसाद मिळू शकतो. यातूनच व्यावसायिकतेला अद्ययावततेसह उत्पादकतेला लाभ पण मिळू शकतो.
-दत्तात्रय आंबुलकर
