एचआर-व्यवस्थापन सल्लागार
वेळोवेळी असणारी आर्थिक-व्यावसायिक स्थिती व ग्राहकांच्या तत्कालीन व बदलत्या गरजा यानुरुप विविध बँका व वित्तीय संस्था आपापल्या कार्यपद्धती व कार्यप्रणालीमध्ये बदल करीत असतात. हे आणि अशा प्रकारचे बदल बँक आणि ग्राहक या उभयतांसाठी फायदेशीर ठरतात. या संदर्भात अगदी ताजे व लक्षणीय उदाहरण म्हणजे कोरोनाकाळात काही बँकांनी तर कोविड नावासह नव्याने सुरू केलेल्या काही आर्थिक योजना व त्यांना मिळालेला प्रतिसाद.
अशा प्रकारे बँकिंग योजनांअंतर्गत विविध आधुनिक व प्रगत तंत्रज्ञान आणि काळानुरुप कार्यपद्धतीद्वारा आपल्या कामकाजांमध्ये बदल करून विविध प्रकारच्या बदलांच्या माध्यमातून ग्राहकसेवेद्वारा बँकांनी जी व्यावसायिक प्रगती साधली ती म्हणूनच लक्षणीय ठरते. कर्मचारी आणि कामकाज या दोन्हींमध्ये उचित व व्यावसायिक समन्वय साधण्यासाठी व त्याला ग्राहकसेवेची जोड देण्यासाठी बँकांमध्ये जे कल्पक व्यावसायिक उपक्रम राबविले जातात त्याचा गोषवारा या निमित्ताने लक्षणीय ठरतो.
ऍक्सिस बँकेत चेक तपासणी प्रक्रिया अधिक अचूक व शास्त्रशुद्ध करण्यासाठी आधुनिक तंत्रज्ञानावर आधारित पद्धतींचा अवलंब करण्यात येतो. कृत्रिम बुद्धिमत्ता तंत्रज्ञानावर आधारित अशा या चेक तपासणी पद्धतीमुळे संपूर्णपणे सुरक्षित चेक व्यवहार पद्धती बँकेत उपलब्ध झाली आहे. बँकेद्वारे विकसित करून अमलात आणलेल्या या पद्धतीमुळे कुणी चेकमध्ये फेरफार करून चेकचा दुरुपयोग वा ग्राहक आणि बँकेची फसवणूक करण्याचा प्रयत्न केल्यास बऱयाचदा कर्मचाऱयांच्या नजरेस न पडणारा फसवणूक प्रकार आता वेळेत लक्षात येऊन त्याद्वारे होणारे गैरप्रकार निश्चितपणे नियंत्रित झाले आहेत.
हे साधण्यासाठी ऍक्सिस बँकेने विशेष संगणकीय पद्धतीवर आधारित रोबोट तंत्र विकसित केले असून त्याद्वारे संबंधित ग्राहकाऐवजी इतरांशी केलेली अथवा संबंधित ग्राहकानेच पण चुकीच्या पद्धतीने चेकवर स्वाक्षरी केल्यास असे प्रकार त्वरित लक्षात येऊन त्यावर नियंत्रण ठेवणे आता त्वरित व सहज शक्य झाले आहे.
ऍक्सिस बँकेच्या या नव्या उपक्रमाचे सर्वच स्तरांवर स्वागत केले गेले आहे. बँकेचे उपाध्यक्ष रतन केहा यांच्यानुसार बँकेत दररोज चेकद्वारा लाखो व्यवहार होतात. त्यामुळे बँकेच्या या नव्या नियंत्रण पद्धतीचा फायदा बँकेच्या लाखो गरजू ग्राहकांना होत असून त्याला चांगला प्रतिसादपण मिळत आहे.
भारतीय बँकांनी प्रगत कार्यप्रणाली व कार्यपद्धती यामधील एक प्रमुख टप्पा म्हणून आरसीआयसीआय बँकेद्वारे विशेष रूपात विकसित करण्यात आलेल्या ‘कॅथबॉट’ या प्रगत प्रणाली व तंत्रज्ञान ‘आयपाल’ या बँकिंग क्षेत्रातील व्यक्तिगत सहाय्यक प्रणालीचा अवलंब आयसीआयसीआय बँकेने 2016 मध्ये विकसित केला. आज या उपयुक्त बँकिंग प्रणालीमुळे दरमहा लाखो ग्राहकांच्या बँकिंग विषयक अडचणींचे निराकरण केले जाते. आयसीआयसीआय बँकेच्या आयपाल मुळे केवळ ग्राहकांच्या बँकिंग विषयक शंकांचे निरसन करणेच नव्हे तर त्याशिवाय बिलांची रक्कम भरणे, रकमेचे हस्तांतरूण करणे, मोबाईलमध्ये रकमेचा पुनर्भरणा करणे, जीएसटी विषयक कामे करणे, बँकेच्या एटीएम व्यवहारांची माहिती घेणे, आंतरबँक व्यवहार, राशी व्यवस्थापन, रिझर्व बँकेची मार्गदर्शक तत्त्वे व नियम इ. विषयी अचूक माहिती अल्पवेळेत उपलब्ध होत आहे. या प्रगत पद्धतीचा लाभ बँकेचे कर्मचारी आणि ग्राहक या उभयतांना होत आहे.
या नव्या व विकसित पद्धतीचा अवलंब केल्यानंतर आयसीआयसीआय बँकेतर्फे ‘आयपाल’च्या प्रत्यक्ष अंमलबजावणीसाठीचा बँकेच्या शाखा व ग्राहकांच्या दृष्टिकोनाच्या संदर्भात जो आढावा घेण्यात आला त्यानुसार या बँक प्रणालीचे 90 टक्के आर्थिक बँकिंग व्यवहार अचूकपणे होत असून त्यामुळे आता त्याचा वाढत्या प्रमाणावर उपयोग करण्याकडे बँक कर्मचारी व ग्राहक या उभयतांचा भर दिसून येतो.
आता याच्याच जोडीला आयपाल प्रणाली काही कारणांनी काम करेनाशी झाल्यास आयसीआयसीआय बँकेने अशा कालावधीसाठी पर्यायी व्यवस्था म्हणून अशा कालावधीदरम्यान आपल्या कर्मचाऱयांच्या माध्यमातून पर्यायी ग्राहक संपर्क सेवेचे पाठबळ दिल्याने तर या कार्यपद्धतीची उपयुक्तता व व्यवहार्यता अधिकच वाढल्याचे आयसीआयसीआय बँकेचे चीफ डिजिटल ऑफिसर एम. बालकृष्णन यांनी नमूद केले आहे.
बँकिंग व्यवहारामध्ये प्रस्थापित संगणकीय व्यवहार प्रणालीला आता अधिकाधिक कार्यक्षम व ग्राहकप्रवण करण्यासाठी या संगणकीय कार्यप्रणालीला विविध प्रादेशिक भाषांची व्यावहारिक जोड देण्यासाठी प्रयत्न केले जात आहेत. त्यामुळे ग्राहकांना आता हिंदीसह विविध प्रादेशिक भाषांमध्ये संगणकीय संवाद-व्यवहार करणे सहज शक्य झाले आहे. याशिवाय हे करण्यासाठी आता नेहमी वापरल्या जाणाऱया संवाद संकेतांचा उपयोग करणे उपयुक्त ठरले आहे.
या संदर्भातील एक अन्य उल्लेखनीय उप्रकम म्हणून एचडीएफसी बँकेच्या ‘ईवा’ या संगणकीय कार्यप्रणालीचा उल्लेख करावा लागेल या पद्धतीमध्ये बँकेचे ग्राहक गुंतवणूकदार, व्यवसायी व सर्वसामान्य नागरिकांशी निगडित अशा नेहमी विचारल्या जाणाऱया व बँकेच्या व्यवसाय-व्यवहारांशी निगडित अशा सुमारे 6,500 विशेष प्रश्नांची उत्तरे देण्याची संगणकीय क्षमता निर्माण करण्यात आल्याने ग्राहकांना त्याचा मोठा फायदा होत आहे.
या संदर्भात कोटक महिंद्रा बँकेचे उपाध्यक्ष पुनित कपूर यांच्या मते अशा संगणकीय बँकिंग कार्यप्रणालीमध्ये उपलब्ध तंत्रज्ञानामुळे बँकेच्या सुमारे 65 टक्के ग्राहकांना नेमके काय हवे व त्यांची गरज काय आहे याचे अनुमान सहजगत्या व अचूकपणे लागत असल्याने त्यांचे व्यवहार त्यांच्या गरजा व अपेक्षानुरूप होत आहेत.
सहकारी बँकिंग क्षेत्रात प्राधान्याने प्रगत व अद्ययावत प्रयोग करणाऱया टीजेएसबी-ठाणे जनता सहकारी बँकेने आपल्या विशेषतः नागरी-शहरी क्षेत्रातील ग्राहकांना उपयुक्त अशा कार्यपद्धतींचा अवलंब केला आहे. आपल्या ग्राहकांना ‘युपीआय’ देणारी सहकारी क्षेत्रातील टीजेएसबी ही सर्वप्रथम बँक होती हे यासंदर्भात उल्लेखनीय आहे. बँकेचे अध्यक्ष विवेक पत्की यांच्या मते आता मोबाईल असल्यामुळे बँकेच्या रांगेत उभे राहून करावी लागणारे बँकिंग व्यवहार एका क्षणात होत आहेत. कोरोना काळातील ‘लॉकडाऊन’ दरम्यान अशा व्यावहारिक व्यवस्थेचे महत्त्व अधिकच जाणवते. बँकिंग क्षेत्रात प्रचलित डिजिटल व्यवहारांचा विविध पर्यायांमुळे देशात डिजिटल अर्थव्यवस्थेला स्थायी स्वरुप मिळाले असून डिजिटल अर्थव्यवस्था हे डिजिटल इंडियाचे यश असल्याचे श्री. पत्की आवर्जून नमूद करतात.
आपल्या अशाच पुढाकारातून सुवर्णमहोत्सवी ‘टीजेएसबी’ ने ‘सोसायटी ऍप’ची मोठीच सोय केली आहे. बँकेच्या सोसायटी ऍपमध्ये विशेषतः शहरी व महानगरांतील सहकारी रहिवासी सोसायटय़ांचे दैनंदिन व्यवहार व विशेष गरजा आणि बाबी यांचा नेमका समन्वय साधण्यात आल्याने ही संगणक प्रणाली निवासी सोसायटय़ा व त्यांचे रहिवासी सदस्य या उभयतांसाठी सारख्याच प्रमाणात उपयुक्त ठरली असून अल्पावधीतच ‘टीजेएसबी’ च्या ‘सोसायटी ऍप’ ला वाढता प्रतिसाद मिळू लागला हे या संदर्भात उल्लेखनीय आहे. तसे पाहता आज जागतिक स्तरावरच बँक आणि वित्तीय सेवा क्षेत्रात विकसित व अद्ययावत तंत्रज्ञान आणि संगणकीय पद्धतीवर आधारित कार्यप्रणालीचा संबंधित बँकांचा व्यवसाय व ग्राहकांच्या सेवा विधयक अपेक्षांनुरुप सुधारणा करण्यात येत आहे. बँकिंगमध्ये बदलत्या काळाचा गरजांनुरुप होणाऱया बदलांचा प्रभाव आणि परिणाम आता सर्वदूर दिसून येत आहेत.
बँकांमधील या बदलांच्या पार्श्वभूमीवर देशांतर्गत व्यापारी-खाजगी बँकांच नव्हे तर नागरी-सहकारी बँका पण यासंदर्भात नवीन व अद्ययावत अशा संगणकीय तंत्रज्ञानाद्वारे केवळ प्रयोगच करीत नसून त्यामध्ये आपापल्या ग्राहकांच्या व व्यावसायिक गरजानुरूप पुढाकारपण घेत आहेत ही बाब निश्चितच समाधानकारक आहे.
दत्तात्रय आंबुलकर
